Prezident İlham Əliyev Somalinin Azərbaycana yeni təyin olunmuş səfiri Abdinur Dahir Fidounu qəbul etdi. Qeyd edək ki, “Somali” deyəndə ilk ağla daha çox kasıb və münaqişələrdən göz açmayan, “əş-Şəbab” terror təşkilatının tez-tez partlayışlar törətdiyi, şimalında Somaliland kimi separatçı bölgənin mövcud olduğu bir Afrika ölkəsi gəlir.
Yerləşdiyi strateji coğrafiya, təbii sərvətləri və İslam amili onu Azərbaycana daha yaxın və maraqlı edir. Xüsusilə ötən ilin fevralında Somali Prezidenti Həsən Şeyx Məhəmmədin Azərbaycana səfəri ölkələrimiz aarsında əlaqələrin genişlənməsi istiqamətində sürətverici stimul verib.
Somalidən olan tanınmış araşdırmaçı, Afrika Xarici Siyasət uzmanı Abdinor Dahir Hafta.az-a müsahibəsində bir çox məsələlərə aydınlıq gətirib. Nə dedi, nə danışdı, gəlin birlikdə oxuyaq...
- Somali düzgün istiqamətdə irəliləyir və bunu üç əsas inkişaf göstərir. Birincisi, dövlət qurumları hər gün yenidən qurulur, gücləndirilir, federal sistem genişlənir və daha effektiv olur. Hökumətin üç səviyyəsi - milli, regional və rayon - artıq tam fəaliyyət göstərir və bu da Somali vətəndaşlarının bütün dövlət xidmətlərinə yerli olaraq çıxışını təmin edir.
İkincisi, Somali Milli Ordusunun yenidən qurulması və hökumətin güclü siyasi iradəsi sayəsində təhlükəsizlik yaxşılaşır. “Əl-Qaidə” ilə əlaqəli olan “əş-Şəbab” terror qruplaşması, 2022-ci ildə Somalinin cənub-mərkəzində “əş-Şəbab” əleyhinə hücumdan bəri böyük şəhərlərdə və əsas bölgələrdə məğlub olub. Son partlayışlar və ya bombalamalar xüsusilə azdır, çünki qrup hərbi, maliyyə və ideoloji cəhətdən darmadağın edilib.
Üçüncüsü, Somalinin diplomatiyası daha da güclənib və daha nəzərə çarpan hala gəlib. Ölkə hazırda BMT Təhlükəsizlik Şurasının qeyri-daimi üzvü, Afrika Birliyi Sülh və Təhlükəsizlik Şurasının üzvü kimi fəaliyyət göstərir və bu yaxınlarda Afrikanın ən inteqrasiya olunmuş regional bloku olan Şərqi Afrika Birliyinə qoşulub. Bu diplomatik irəliləyiş hissolunacaq qələbələr gətirib: Somali Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsində Keniya ilə dəniz sərhədi mübahisəsini qazanıb; Efiopiyanın 2024-cü ildə separatçı Somaliland bölgəsi ilə imzaladığı Anlaşma Memorandumundan sonra Efiopiyanın daxili işlərinə müdaxiləsini uğurla dayandırdı və İsrail 2025-ci ilin dekabrında Somalilandı tanıdıqda diplomatik mərhələyə çatdı, Somali digər dövlətlərin Somaliland bölgəsini tanımasının qarşısını alaraq diplomatik şəkildə buna qarşı çıxdı. Ümumilikdə, bu nailiyyətlər Somalinin siyasi və diplomatik cəhətdən güclü olduğunu və onun bərpasının möhkəm şəkildə davam etdiyini göstərir.
- Yeri gəlmişkən, Somaliland məsələsində ABŞ-nin, Qərbi Avropanın, dünyanın digər ölkələrinin Somalinin ərazi bütövlüyü ilə bağlı mövqeyi necədir? ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Çin və sair rəsmi olaraq Maqadişonun yanındadır, yoxsa?..
- Avropa və ABŞ da daxil olmaqla, Qərb ölkələri beynəlxalq hüquq və normalara uyğun olaraq Somalinin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini dəstəkləyirlər. BMT Təhlükəsizlik Şurasının İsrailin Somalini tanıması ilə bağlı iclası zamanı bütün üzvlər Somalinin birliyinə hörmət etdiklərini təsdiqlədilər, heç bir nümayəndə heyəti alternativ mövqe sərgiləmədi. Bu ölkələr, Çin və Rusiya ilə birlikdə rəsmi olaraq Moqadişu ilə həmrəydirlər. Qərb diplomatları ilə apardığım müzakirələrə əsasən, İsrailin Somalini bölmək cəhdləri Pandora qutusu kimi qəbul edilir - bu, yalnız Somali və bütün Şərqi Afrika bölgəsini qeyri-sabitləşdirməyəcək, həm də beynəlxalq ictimaiyyətin, xüsusən də ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Rusiya və Çinin maraqlarını təhdid edəcək bir cəhddir. Bu ortaq narahatlıq, hamısının İsrailin Somalilandın müstəqil dövlət kimi tanınması siyasətinə qarşı çıxmasının səbəbini izah edir.
- İrana qarşı müharibənin bütün dünyaya olduğu kimi, Somaliyə də təsiri qaçılmazdır. Təsir, əsasən, hansı sahələrdə hiss olunur?
- İqtisadi müstəvidə. Hörmüz boğazının bağlanması səbəbindən yaşayış xərcləri bahalaşıb. Bu, yanacaq böhranına səbəb olub və artıq bir çox sürücü benzin baha olduğu üçün küçələri tərk etmək məcburiyyətində qalıb.
- Türkiyənin Somaliyə həm hərbi, həm də iqtisadi və sosial yardım göstərməsinə müsbət yanaşırıq. Somaliyə hansı sahələrdə daha çox yardım və iqtisadi dəstəyə ehtiyac var? Hökumətin ölkənizin inkişafı üçün hər hansı plan-proqramı varmı?
- Somali, artıq xarici ölkələrdən humanitar yardım deyil, iqtisadi inkişafı təmin edəcək biznes və investisiya istəyir. Somali, heyvandarlıq, balıqçılıq, əkinçilik, enerji, nəqliyyat və infrastruktur kimi əsas sektorlara malik sərhəd investisiya məkanıdır. Bu sahələr ölkə üçün yalnız uzunmüddətli iqtisadi fayda deyil, həm də investorlar üçün yüksək gəlir təklif edir. Hökumət iqtisadi artım üçün bütün prioritet sektorları müəyyənləşdirən və investisiya üçün strateji sahələri müəyyən edən beş illik inkişaf proqramı olan Milli Transformasiya Planını (2025–2029) başladıb.
- Türklər hazırda Somali sularında neft və qaz axtarışı aparırlar. Sizcə, Somali sularında həqiqətən karbohidrogen ehtiyyatları var? Razılaşmaya əsasən, çıxarılacaq neft Türkiyə və Somali arasında necə bölünəcək?
- Türkiyənin “Oruc Reis” gəmisi tərəfindən aparılan seysmik tədqiqatlar, əvvəlki tədqiqatlarla yanaşı, Somali sularında neftin ümidverici əlamətlərini göstərib. Bu, Somali və Türkiyə hökumətlərini neft və qaz üçün qazma mərhələsinə başlamağa sövq edib. Gəlir bölgüsü ilə bağlı olaraq, Türkiyənin ilkin investisiyasını geri alana qədər gəlirin 95 faizini alacağına dair razılaşma mövcuddur. Bunun da bir neçə il davam etməsi gözlənilir. Bu, Somali 5 faizi aldığı xərclərin ödənilməsi mərhələsi kimi tanınır. Türkiyə xərclərini geri aldıqdan sonra yeni bir razılaşma neft gəlirlərinin faktiki bölüşdürülməsini tənzimləyəcək. Somali öz neftinin mülkiyyətini saxlayır, Türkiyə isə investor və operator kimi çıxış edir.
- Maraqlıdır, əgər Somalinin neft-qaz yataqları, digər böyük mədənləri vardısa, niyə ABŞ və Qərbi Avropa blokunun şirkətləri indiyə qədər Somaliyə investisiya qoymayıblar? Çin və Hindistan da həmçinin...
- Səbəb yüksək riskdədir. Birincisi, silahlı qeyri-dövlət aktyorları və piratlar səbəbindən bölgə qeyri-sabit olaraq qalır. İkincisi, əməliyyat sığorta təminatı olmadan əhəmiyyətli investisiya tələb edir. Bundan əlavə, inanıram ki, Qərb güclərində Türkiyə və onun lideri Prezident Ərdoğanın nümayiş etdirdiyi güclü siyasi iradə yoxdur.
- Bu arada, Türkiyə də Somalidə kosmik baza qurur. Somali dövlətinin maraqlarını nəzərə alaraq, bu kosmik baza ölkənizə hansı faydaları gətirəcək? Gənc somalililər arasında kosmik və süni intellekt elmlərinin inkişafına təsir edəcəkmi?
- Türkiyənin Somalidə planlaşdırdığı kosmik baza ölkə üçün əhəmiyyətli faydalar yarada bilər. Əvvəla, bu layihə yeni iş imkanları yaradacaq. Belə böyük investisiya Somali iqtisadiyyatını birbaşa inkişaf etdirəcək. Somalililər üçün tikinti, təhlükəsizlik, logistika, texniki dəstək və xidmət sahələrində yeni imkanlar yaranacaq. Somalidə belə böyük bir layihənin reallaşması digər ölkələrin və investorların da diqqətini cəlb edəcək. Bu, şübhəsiz ki, Somaliyə inamı artıracaq. Bu, həmçinin dövlətin təhlükəsizlik sektorundakı potensialının gücləndirilməsinə töhfə verə bilər. Türkiyə ilə bu tərəfdaşlıq Somalinin texnologiya və texniki biliklərdə irəliləməsi üçün də yol aça bilər. Bu proses Somalinin dünyadakı imicinə də müsbət təsir göstərəcək. Somali artıq yalnız təhlükəsizlik problemləri ilə əlaqəli bir ölkə olmayacaq, əksinə, böyük investisiyalar alan və gələcəyə yönəlmiş layihələr inkişaf etdirən bir ölkə kimi seçiləcək. Somalinin adının indi milyardlarla dollarlıq investisiyalarla əlaqələndirilməsi özü-özlüyündə əhəmiyyətli bir dəyişiklikdir.
- Somali ərəb – müsəlman ölkəsidir, amma niyə geridə qoyduğumuz onilliklərdə varlı ərəb dövlətləri Somalini iqtisadi cəhətdən inkişaf etdirmək və Somali xalqının sosial infrastruktur ehtiyaclarını ödəmək üçün səy göstərməyiblər?
- Ərəblərin Somaliyə göstərdiyi dəstəyə görə minnətdar olsaq da, inanıram ki, məsələ sonda siyasi iradə və liderlikdən asılıdır. Bundan əlavə, düşünürəm ki, ərəb ölkələrinin dövlət quruculuğu sahəsində əvvəlki təcrübəsi yoxdur.
- Bəs Azərbaycan Somalinin inkişafında hansı rolu oynaya bilər? Xatırlayaq ki, Somali prezidenti Bakıda səfərdə olub və maraqlıdır, səfərdən sonra əlaqələrimizdə nələr dəyişib?
- Azərbaycan, şübhəsiz, nou-hau transferi və məhsuldar iqtisadi sektorlara investisiya qoymaqla Somalinin inkişafında rol oynaya bilər. Əsas sahələrə aşağıdakılar daxildir: birincisi, balıqçılıq. Somali materik Afrikada ən uzun sahil xəttinə malikdir və ixrac üçün uyğun müxtəlif balıq növləri təklif edir. İkincisi, heyvandarlıq. Ölkədə Yaxın Şərqə və Avropaya ixrac üçün hazır milyonlarla keçi, qoyun və dəvə var.
Azərbaycanın Somali ilə münasibətlərinə gəldikdə, Prezident Həsən Şeyx Məhəmmədin Bakıya rəsmi səfərindən (12 fevral 2025-ci il) sonra, Azərbaycanın Somalinin inkişafındakı rolu potensialdan strateji tərəfdaşlığa keçib. Səfər əvvəllər müəyyən edilmiş balıqçılıq və heyvandarlıq sektorlarından kənara çıxan konkret razılaşmalar əldə etdi. Əsas nəticələrə müdafiə əməkdaşlığı müqaviləsi (2025-ci ilin aprelində Azərbaycan parlamenti tərəfindən təsdiqlənib), diplomatik pasport sahibləri üçün viza güzəştləri və ilk dəfə ikitərəfli əlaqələri təsis edən siyasi məsləhətləşmə mexanizminin yaradılması daxildir.
Somali üçün Azərbaycan hazırda dövlət quruculuğunun vacib sahələrində tərəfdaş kimi fəaliyyət göstərir: hərbi təlim və avadanlıq, bərpa olunan enerji, dövlət xidməti islahatı (Azərbaycanın ASAN sistemi modelində) və genişləndirilmiş təhsil təqaüdləri. Ən əsası, münasibətlər çoxtərəfli platformalarda qarşılıqlı dəstəkləyici hala gəlib. Somali İslam Əməkdaşlıq Təşkilatında Azərbaycanı dəstəkləyir, Azərbaycan isə Somalinin qeyri-daimi BMT Təhlükəsizlik Şurasında üzvlüyünü dəstəkləyir (2025–2026). Bu, Azərbaycanı bir çox donor ölkədən fərqləndirir: o, şərti yardım əvəzinə suverenliyə və potensialın artırılmasına yönəlmiş post-müstəmləkə, İslam çərçivəli əməkdaşlıq modeli təklif edir. Nəticə etibarilə, səfər 21 illik diplomatik münasibətləri Somalinin ən təcili ehtiyaclarını - təhlükəsizlik, idarəetmə və insan kapitalını - həll edən əməliyyat, strateji bir oxa çevirdi.
- Əlavə edim ki, Azərbaycan neft və digər mineral ehtiyatlarının kəşfiyyatı, ağıllı şəhər və kənd tikintisi, bağçılıq və heyvandarlığın inkişafı sahəsində əhəmiyyətli təcrübəyə malikdir. İnanıram ki, bu, Somaliyə böyük fayda verə bilər...
- Razıyam. Bunlar daha dərindən araşdırılmalı və müzakirə olunası sahələrdir.
